ความหมายและที่มาของการใช้ในพิธีศพของไทย

การวางดอกไม้จันทน์ในงานศพ นับเป็นการแสดงความอาลัยครั้งสุดท้ายต่อผู้วายชนม์ อีกทั้งสะท้อนความเชื่อของสังคมไทยว่าเป็นการส่งดวงวิญญาณของผู้ล่วงลับไปสู่ภพภูมิที่ดี และเป็นสิ่งสุดท้ายที่ผู้มีชีวิตจะกระทำเพื่อแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อบุคคลอันเป็นที่รัก อย่างไรก็ตาม ประวัติความเป็นมาของดอกไม้จันทน์กลับเป็นเรื่องที่ไม่เป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลาย ในอดีต การใช้ไม้จันทน์ในพิธีศพมิได้จำกัดเฉพาะการประดิษฐ์เป็นดอกไม้ดังเช่นในปัจจุบัน หากแต่มีการนำไม้จันทน์มาใช้เป็นหีบศพ ใช้เป็นฟืนสำหรับการฌาปนกิจเพื่อช่วยกลบกลิ่น รวมทั้งนำมาสร้างเป็นโกศบรรจุพระศพของเจ้านายชั้นสูง เนื่องจากไม้จันทน์เป็นไม้ที่มีคุณสมบัติเฉพาะ มีน้ำมันหอมตามธรรมชาติ สอดคล้องกับความเชื่อเรื่องการถวายเครื่องหอม เช่น กำยาน และการใช้ธูปหอมจากไม้จันทน์ในการบูชาพระพุทธรูปและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ตลอดจนการนำมาใช้ประดิษฐ์เป็นเครื่องใช้ต่าง ๆ อาทิ พัด หรือหีบใส่เครื่องแต่งกาย

นอกจากนี้ เครื่องหอมไทยหลายชนิดที่คุ้นเคยกันดี เช่น กำยาน น้ำอบไทย และน้ำปรุง ต่างมีส่วนผสมของผงไม้จันทน์ ซึ่งได้จากการบดเนื้อไม้แล้วนำไปผสมกับสมุนไพรหอมชนิดอื่น เดิมทีผู้ที่มีสิทธิใช้ไม้จันทน์หรือดอกไม้จันทน์มีเฉพาะพระมหากษัตริย์ เจ้านาย หรือผู้ที่เกี่ยวข้องกับราชสกุลเท่านั้น เนื่องจากไม้จันทน์เป็นไม้มงคล หายาก และมีราคาสูง อีกทั้งในอดีตยังไม่มีการประดิษฐ์เป็นดอกไม้จันทน์เช่นปัจจุบัน เพราะสามารถหาไม้จันทน์จากธรรมชาติได้โดยตรง ต่อมาเมื่อไม้จันทน์เริ่มขาดแคลน ในสมัยรัชกาลที่ ๕ จึงมีการประดิษฐ์ดอกไม้จันทน์ขึ้นจากเนื้อไม้จันทน์ และความนิยมได้แพร่หลายจากชนชั้นสูงสู่สามัญชน มีการนำไม้ชนิดอื่น เช่น ไม้โมก มาประยุกต์ใช้แทน และต่อมาได้พัฒนาวัสดุเป็นชนิดอื่นที่หาได้ง่ายและมีราคาย่อมเยากว่า

รูปแบบของดอกไม้จันทน์

รูปแบบของดอกไม้จันทน์ก็เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา จากเดิมที่นิยมใช้สีสุภาพ เช่น สีขาว สีครีม หรือสีดำ และประดิษฐ์เป็นรูปดอกกุหลาบหรือดอกแก้วด้วยวิธีการอย่างเรียบง่าย ปัจจุบันมีการออกแบบให้มีสีสันและรูปแบบที่หลากหลายมากยิ่งขึ้น ส่งผลให้ความหมายของการใช้ดอกไม้จันทน์มิได้จำกัดอยู่เพียงการแสดงความโศกเศร้า หากแต่เป็นสัญลักษณ์แห่งความเคารพรัก การรำลึกถึง และการอำลาผู้วายชนม์ด้วยความอาลัยอย่างงดงามและสมเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัด “โครงการจิตอาสาประดิษฐ์ดอกไม้จันทน์พระราชทาน” เพื่อทูลเกล้าฯ ถวายในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ด้วยทรงสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณและทรงเข้าใจความรู้สึกของพสกนิกรชาวไทยที่ยังรำลึกถึงพระองค์ พร้อมเชิญชวนประชาชนทุกหมู่เหล่าร่วมแสดงความจงรักภักดีผ่านการเข้าร่วมกิจกรรมดังกล่าว

ทั้งนี้ มีการกำหนดรูปแบบดอกไม้จันทน์ ๗ แบบ ได้แก่ ดอกดารารัตน์ ดอกกุหลาบ ดอกพุดตาน ดอกลิลลี่ ดอกกล้วยไม้ ดอกชบาทิพย์ และดอกชบาหนู ซึ่งแต่ละชนิดมีความหมายเชิงสัญลักษณ์เฉพาะ

1.ดอกดารารัตน์ หรือดอก Daffodil เป็นดอกไม้ทรงโปรดของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และพระราชทานให้กับสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง อยู่เสมอ เมื่อครั้งยังทรงศึกษาและประทับอยู่ที่ประเทศสวิสเซอร์แลนด์ นิยมใช้มอบให้แก่บุคคลอันเป็นที่รัก เพื่อบอกว่าไม่เคยหวังสิ่งใดตอบแทน และยังหมายถึง เกียรติยศ ความกล้าหาญ สัญลักษณ์ของความหวัง ชื่อดอกดารารัตน์ยังมีความหมายที่ลึกซึ้ง โดยคำว่า ดารา หมายถึง ดวงดาว คือสิ่งที่อยู่สูงสุด คำว่า รัตน์ หมายถึง แก้ว คือ สิ่งที่มีค่า

2. ดอกกุหลาบ เป็นสัญลักษณ์แห่งความรักอันบริสุทธิ์ด้วยอานุภาพแห่งความจงรักภักดีของทวยราษฎร์ที่ระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณในองค์พระประมุขของชาติ เพื่อถวายความอาลัยเป็นครั้งสุดท้ายแด่ พระบาทสมเด็จ พระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ผู้เป็นกษัตริย์ที่รักยิ่งของปวงชนชาวไทย

3.ดอกพุดตาน เป็นสัญลักษณ์ของความมั่นคงและความอุดมสมบูรณ์ ชาวจีนเชื่อว่าเป็นไม้มงคลเพราะดอกพุดตานเปลี่ยนสีได้ถึงสามสีภายในวันเดียวกันซึ่งเปรียบเสมือนวัฏจักรของชีวิตมนุษย์ที่เริ่มต้น เปรียบเหมือนเด็กที่เป็นผ้าขาว เติบโตขึ้นพร้อมกับสีสันที่แต่งแต้มขึ้นมาจนกระทั่งสูงอายุมากขึ้นพร้อมกับสีที่เข้มขึ้นจนกระทั่งร่วงโรยจากไป เพื่อเป็นการระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณและพระราชกุศลอุทิศถวายครั้งสุดท้ายแด่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
4. ดอกลิลลี่ แสดงออกถึงความรักที่บริสุทธิ์เช่นเดียวกับดอกกุหลาบสีขาว อีกทั้งดอกลิลลี่สีขาวยังแสดงออกถึงความซื่อสัตย์และเทิดทูนด้วยอานุภาพแห่งความจงรักภักดีของพสกนิกรชาวไทยที่มีต่อพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้น

5. ดอกกล้วยไม้ เป็นสัญลักษณ์ของความมั่นคง ความรัก และความสง่างามสมดังพระมหากรุณาธิคุณในการบำเพ็ญพระราชกรณียกิจนานัปการของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ให้ขจรขจายไปทั้งแผ่นดินไทยตลอดถึงนานาประเทศทั่วโลก

6. ดอกชบาทิพย์ เป็นดอกไม้ที่สร้างสรรค์ประดิษฐ์ขึ้น เพื่อสื่อถึงการดับสูญและความเป็นทิพย์และเพื่อเป็นการถวายความอาลัยเป็นครั้งสุดท้ายแด่ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระผู้ทรงสถิตในดวงใจของประชาราษฎร์ชั่วนิรันดร์

7. ดอกชบาหนู เปรียบเสมือนความอาลัยในการสูญเสียของพสกนิกรทุกหมู่เหล่า เป็นสัญลักษณ์ที่แทนดวงใจไทยทุกดวงในการน้อมส่งเสด็จพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในการพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ

ความสำคัญของดอกไม้จันทน์

ดอกไม้จันทน์ เป็นดอกไม้ประดิษฐ์ที่ใช้ในพิธีศพทั้งในราชสำนักและพิธีศพของสามัญชน เดิมทำจากเนื้อไม้จันทน์ที่ไสเป็นแผ่นบาง แล้วนำมาประดิษฐ์มัดเป็นช่อดอกไม้ขนาดเล็ก ส่วนใหญ่นิยมประดิษฐ์เป็นรูปดอกกุหลาบ ดอกแก้ว หรือดอกไม้ชนิดต่าง ๆ ขนาดย่อม ใช้สีขาวหรือสีครีมเป็นหลัก และมีกลิ่นหอมอ่อน ๆ จากเนื้อไม้ ปัจจุบันมีการประยุกต์ประดิษฐ์ดอกไม้จันทน์จากวัสดุชนิดอื่น เช่น เปลือกข้าวโพด กระดาษ รวมทั้งมีการออกแบบกลิ่นและสีสันให้แตกต่างไปจากเดิม ในการเผาศพ เจ้าภาพจะจัดเตรียมดอกไม้จันทน์สำหรับ ผู้มาร่วมงาน เพื่อนำขึ้นไปวางบนเชิงตะกอน แสดงความเคารพและไว้อาลัยแก่ผู้วายชนม์เป็นครั้งสุดท้าย นอกจากนี้ ดอกไม้จันทน์ยังทำหน้าที่เป็นเชื้อเพลิงในการเผาศพอีกด้วย

ในการเผาศพ สิ่งของสำคัญที่ควรจัดเตรียม ได้แก่ ธูป เทียน ดอกไม้ และฟืน เนื่องจากมีความเชื่อว่าธูป เทียน และดอกไม้ใช้สำหรับการขอขมาศพ ส่วนฟืนใช้สำหรับการเผาศพ แต่เนื่องจากท่อนจันทน์ซึ่งใช้เป็นฟืนนั้นหายาก จึงได้ปรับเปลี่ยนมาใช้ดอกไม้จันทน์ร่วมกับธูปและเทียนแทน เพื่อให้สอดคล้องกับความเชื่อ เรื่องการเผาศพที่ว่า หากใช้ธูปและเทียนเป็นการขอขมาศพ ก็ควรจัดเตรียมดอกไม้ควบคู่กัน เพื่อให้ครบถ้วนตามหลักการเคารพและขอขมาลาโทษ สิ่งของสำคัญดังกล่าวนี้ นอกจากจะใช้ในพิธีเผาศพของสามัญชนแล้ว ยังปรากฏอยู่ในขั้นตอนการพระราชทานเพลิงหรือถวายพระเพลิงของบุคคลชั้นสูงอีกด้วย โดยสิ่งของที่ใช้เรียกว่า “เครื่องขอขมาศพ” ซึ่งประกอบด้วย ดอกไม้จันทน์ ธูป เทียน และกระทงดอกไม้

สำหรับไม้จันทน์นั้น เชื่อกันว่าเป็นไม้มงคลที่มีคุณค่า หายาก และมีราคาสูง จึงมักนิยมนำมาเป็นส่วนหนึ่งในการประกอบพิธีศพ เช่น ใช้เป็นพระโกศ หีบศพ หรือฟืนเผาศพ ต่อมาเมื่อไม้จันทน์หายากยิ่งขึ้น จึงมีการนำมาใช้เป็นเพียงส่วนประกอบเล็กน้อยในพิธีการศพ อย่างน้อยเพื่อให้ถือว่าได้ใช้ไม้จันทน์ร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการประกอบพิธีศพแล้ว เนื่องจากมีความเชื่อว่าการจัดงานศพให้ผู้ตายเป็นการแสดงความเคารพและไว้อาลัยเป็นครั้งสุดท้าย ดังนั้นสิ่งของทุกอย่างที่ใช้ในการประกอบพิธีงานศพจึงควรคัดสรรแต่สิ่งที่ดี เพื่อให้ ผู้วายชนม์ได้ไปสู่สุคติ

ดอกไม้จันทน์นั้นถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สะท้อนความเชื่อร่วมกันของผู้คนในภูมิภาคเอเชียเกี่ยวกับการใช้เครื่องหอมในพิธีศพ เพื่อแสดงความอาลัย ให้เกียรติผู้วายชนม์ และส่งดวงวิญญาณไปสู่สุคติ แม้ในปัจจุบันจะมีการนำเข้าไม้หอมจากต่างประเทศและพัฒนารูปแบบให้หลากหลายยิ่งขึ้น แต่สาระสำคัญของดอกไม้จันทน์ยังคงเดิม คือการเป็นสัญลักษณ์ของความรัก ความผูกพัน และการอำลาครั้งสุดท้ายอย่างงดงาม อย่างไรก็ตาม ไม่มีผู้ใดปรารถนาให้การจากลามาถึง หากแต่สัจธรรมแห่งการเกิด แก่ เจ็บ และตาย เป็นสิ่งที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ ดังนั้น การประพฤติปฏิบัติดี ละเว้นความชั่ว และดำรงชีวิตด้วยคุณธรรมในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ จึงเป็นหนทางสำคัญที่จะนำพาความสงบสุขสู่ตนเอง มากกว่าการรอคอยให้ผู้อื่นแสดงความอาลัยภายหลังจากการล่วงลับไปแล้ว

บรรณานุกรม

- อนุมานราช, พระยา. ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตเกิด-ตาย. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๓๒, (คณะอนุกรรมการจัดพิมพ์)

- เอกสารเนื่องในวาระครบ ๑๐๐ ปี ศาสตราจารย์พระยาอนุมานราชธน).ศิลปากร, กรม. สารานุกรมคำศัพท์เนื่องในพระราชพิธีพระบรมศพและพระศพ. กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์. ๒๕๖๑

-https://www.cheezebite.com/ถวายดอกไม้จันทน์

-https://www.thairath.co.th/content/1101542

-https://www.lewreath.com

-https://www.brandage.com/article/2073

-http://giftforheaven.comงานศพ-ประวัติความเป็นมาของดอกไม้จันทน์-27